Badania genetyczne przed ciążą: kiedy warto je wykonać?

Decyzja o dziecku coraz częściej wiąże się z chęcią świadomego przygotowania zdrowotnego. Obok standardowych badań ginekologicznych i hormonalnych pojawia się możliwość oceny własnego materiału genetycznego, która dla części par bywa źródłem spokoju, a dla innych – punktem wyjścia do dalszej diagnostyki i przemyślenia planów prokreacyjnych.

Czym są badania genetyczne przed ciążą i na czym polegają?

Badania genetyczne przed ciążą to zestaw testów laboratoryjnych analizujących DNA przyszłych rodziców pod kątem zmian mogących prowadzić do chorób dziedzicznych u potomstwa. Najczęściej wykorzystuje się krew obwodową, z której izoluje się materiał genetyczny do oceny obecności mutacji, delecji lub nieprawidłowej liczby chromosomów. Część testów ma charakter przesiewowy (wykrywa nosicielstwo), inne są ukierunkowane na potwierdzenie konkretnego podejrzenia klinicznego.

W praktyce stosuje się m.in. klasyczne badanie kariotypu, analizy pojedynczych genów (np. CFTR w mukowiscydozie) oraz panele wielogenowe oparte na technice NGS. Coraz częściej spotyka się właśnie panele nosicielstwa, które obejmują od kilkudziesięciu do nawet kilku tysięcy genów – i pozwalają sprawdzić, czy u obojga partnerów występuje wspólne ryzyko przekazania dziecku wybranych chorób dziedzicznych. Przykładem takiego podejścia jest GeneScreen® – panel NGS wykonywany u kobiety i mężczyzny, dostępny w wariantach różniących się zakresem analizowanych genów (od 30 do ponad 2000).

Wynik może pokazać, że dana osoba:

• nie ma wykrytych zmian w badanym zakresie,
• jest nosicielem zmiany (zwykle bez objawów),
• ma zmianę mogącą mieć znaczenie kliniczne (interpretowaną w kontekście wywiadu i – jeśli dotyczy planowania ciąży – także wyniku partnera).

Dlaczego badania genetyczne przed ciążą zyskują na znaczeniu?

Rosnąca świadomość na temat chorób dziedzicznych i dostępność testów sprawiają, że badania genetyczne przed ciążą przestają być domeną wyłącznie par z bardzo obciążonym wywiadem. Dzięki nim można wcześniej wykryć nosicielstwo mutacji odpowiedzialnych za ciężkie, często nieuleczalne schorzenia, zanim dojdzie do poczęcia. Umożliwia to wybór dalszej ścieżki – od naturalnego zajścia z rozszerzoną diagnostyką prenatalną, po zapłodnienie in vitro z diagnostyką preimplantacyjną (PGT).

Dla wielu pacjentów istotne jest nie tylko zmniejszenie ryzyka urodzenia chorego dziecka, ale także zrozumienie samego ryzyka wyrażonego w procentach. Genetyk może wyjaśnić, że w przypadku dwojga nosicieli autosomalnej choroby recesywnej (np. SMA) ryzyko posiadania chorego potomstwa wynosi 25% w każdej ciąży, a u zdrowych fenotypowo rodziców po jednym dziecku z wadą chromosomową ryzyko może różnić się w zależności od rodzaju stwierdzonej nieprawidłowości.

Kiedy badania genetyczne przed ciążą są szczególnie zalecane?

Najczęściej zleca się je parom po dwóch lub więcej poronieniach samoistnych, przy urodzeniu dziecka z wadą wrodzoną lub niepełnosprawnością intelektualną, a także w przypadku zgonu noworodka o niejasnej przyczynie. W takich sytuacjach wykonuje się zwykle kariotyp obojga partnerów, który ujawnia np. zrównoważoną translokację chromosomową u jednego z nich – osoba jest zdrowa, ale może wytwarzać gamety z niezrównoważonym materiałem genetycznym, co zwiększa ryzyko poronień i ciężkich wad u potomstwa. Innym przykładem jest badanie genu FMR1 (FRAXA) przy podejrzeniu zespołu łamliwego chromosomu X w rodzinie.

Stosunkowo częste są też panele badające nosicielstwo mutacji związanych z mukowiscydozą (CFTR), rdzeniowym zanikiem mięśni (SMN1), talasemiami lub innymi hemoglobinopatiami. Jeśli badania genetyczne przed ciążą wykażą, że oboje partnerzy są nosicielami tej samej mutacji recesywnej, lekarz omawia ryzyko w kategoriach liczbowych oraz możliwe ścieżki postępowania: diagnostykę prenatalną (np. biopsja kosmówki, amniopunkcja), PGT lub rezygnację z posiadania biologicznego potomstwa.

Właśnie dlatego w badaniach przesiewowych kluczowe jest porównanie wyników obojga partnerów – bo nosicielstwo u jednej osoby zwykle nie zmienia sytuacji klinicznej w danej ciąży, natomiast zgodność nosicielstwa w parze może wymagać dalszych decyzji. Tak działa m.in. GeneScreen®: badanie jest wykonywane u kobiety i mężczyzny, a interpretacja dotyczy „ryzyka w parze”.

Badania warto rozważyć także przy pokrewieństwie biologicznym partnerów (np. kuzynostwo) oraz u kobiet planujących ciążę po 35. roku życia, zwłaszcza jeśli w rodzinie występowały wady aneuploidalne (np. zespół Downa). W tych przypadkach analizuje się nie tylko pojedyncze geny, ale również cząstkowe delecje i duplikacje chromosomowe przy użyciu technik typu mikromacierz (aCGH), co może ujawnić przyczynę wcześniejszych niepowodzeń rozrodu.

Badania genetyczne przed ciążą a wywiad rodzinny i obciążenia dziedziczne

Dokładny wywiad rodzinny jest podstawą do sensownego doboru badań; genetyk tworzy drzewo genealogiczne obejmujące co najmniej trzy pokolenia, zwracając uwagę na poronienia, martwe urodzenia, niepełnosprawność intelektualną, wady serca, choroby metaboliczne czy przypadki nowotworów w młodym wieku. Na tej podstawie może zaproponować ukierunkowane badania, np. analizę genu BRCA1/2 przy licznych rakach piersi i jajnika, albo badania w kierunku dystrofii mięśniowych przy występowaniu wczesnej niepełnosprawności ruchowej w rodzinie.

Istotnym elementem konsultacji jest omówienie możliwych wyników: od wyniku prawidłowego, przez stwierdzenie nosicielstwa, aż po tzw. wariant o niepewnym znaczeniu (VUS). Ten ostatni wymaga często dodatkowej interpretacji w kontekście objawów klinicznych w rodzinie oraz ewentualnego poszerzenia badań u innych krewnych. Przyszli rodzice powinni mieć czas na zadanie pytań oraz przemyślenie konsekwencji informacji, które mogą uzyskać – także tych dotyczących ich własnego zdrowia w przyszłości.

FAQ

• Czy badania genetyczne przed planowaną ciążą są refundowane?

  Część badań może być refundowana przez NFZ, jeśli istnieją medyczne wskazania, np. nawracające poronienia lub urodzenie dziecka z wadą genetyczną. W innych sytuacjach pacjenci zwykle ponoszą koszty samodzielnie, zgodnie z cennikiem danej poradni lub laboratorium.

• Czy do badań genetycznych trzeba się specjalnie przygotować?

  Najczęściej nie ma potrzeby bycia na czczo ani odstawiania leków, chyba że lekarz zaleci inaczej. Ważne jest natomiast zabranie wyników wcześniejszych badań, dokumentacji dotyczącej chorób w rodzinie oraz kart wypisowych dzieci, u których stwierdzono wady lub choroby przewlekłe.

• Na czym polega badanie nosicielstwa „w parze”?

  W panelach nosicielstwa ocenia się DNA obojga partnerów, bo ryzyko dla dziecka zależy od tego, czy oboje są nosicielami zmian w tym samym genie. Część laboratoriów oferuje takie panele w różnych wariantach zakresu (np. GeneScreen® analizowany metodą NGS – od 30 do ponad 2000 genów, zależnie od opcji).

• Czy wynik badania genetycznego można kiedyś „powtórzyć” dla pewności?

  Sam wynik dla danego genu zasadniczo nie ulega zmianie, bo materiał genetyczny pozostaje stały. Z czasem może się jednak zmienić interpretacja wykrytej zmiany, dlatego w razie wątpliwości warto po kilku latach ponownie skonsultować dokumentację z genetykiem.

• Ile czeka się na wynik badań genetycznych?

  Czas oczekiwania zależy od rodzaju testu: proste analizy pojedynczych mutacji trwają zwykle 2–4 tygodnie, bardziej złożone panele i badania całych chromosomów nawet 6–8 tygodni. Informację o przewidywanym terminie wydania wyniku przekazuje zawsze laboratorium lub lekarz kierujący.

• Czy uzyskanie nieprawidłowego wyniku oznacza, że dziecko na pewno będzie chore?

  W wielu przypadkach nie – często wynik wskazuje na nosicielstwo mutacji, co oznacza zwiększone, ale wciąż probabilistyczne ryzyko. Dokładne znaczenie wyniku dla przyszłej ciąży wyjaśnia genetyk, biorąc pod uwagę wyniki obojga partnerów oraz typ dziedziczenia danej choroby.